پرسشگري و تفكر نقادانه

1- مقدمه

يكي از مهمترين وجوه تمايز انسان از ديگر موجودات، قدرت تفكر و خلاقيت، قدرت دستكاري در ذهن و پديده‌ها، قدرت كشف و توليد ابزار و انديشه‌هاي جديد است. در دنياي پر از چالش امروز كه حق و باطل، درست و غلط، حقيقت و دروغ سخت به هم آميخته‌اند، داشتن حس مهارت تشخيص آنها از يكديگر، رمز موفقيت در زندگي است. ذهن نقاد هر چيزي را به راحتي نمي‌پذيرد و يا رد نمي‌كند، بلكه ابتدا در مورد آن موضوع، سؤال و استدلال مي‌كند سپس مي‌پذيرد يا رد مي‌كند. داشتن اين نوع تفكر، كمك مي‌كند تا هنگام تصميم‌گيري مسأله را از جوانب گوناگون بررسي و نقد كنيم زيرا تفكر نقادانه برپايه پرسيدن، كسب اطلاعات و استدلال قرار دارد و از تعصب و خودرأيي به دور است.

لازم است در مدارس به كودكاني كه به هر طريقي با ما سر و كار دارند، اين مهارت را بياموزيم. زيرا كساني كه فريب ديگران را مي‌خورند، يا به راحتي جذب گروه‌ها و افراد ناباب مي‌شوند، ياد نگرفته‌اند كه سؤال كنند و به عاقبت كار فكر كنند براي مثال فردي كه داراي تفكر نقاد است و روحيه پرسش و پرسشگري دارد، همواره هنگام دعوت از او به جايي و يا مجلسي مي‌پرسد: كي؟ كجا؟ با چه كسي؟ چرا؟ چه مدت؟ تفكر نقاد يكي از مهارت‌هايي است كه خود، زمينه‌ساز مهارت تصميم‌گيري و حل مسأله است. به ياد داشته باشيم كه تفكر نقاد با تفكر انتقادي فرق مي‌كند، چرا كه هدف از انتقاد شايد فقط ايراد گرفتن باشد، ولي تفكر نقاد، نقد و بررسي همه جوانب، نقاط مثبت و منفي موضوع و مقايسه آنها با يكديگر است، براي اينكه بتوانيم تصميم درست‌تر و منطقي‌تر بگيريم. اگر هر كس با تفكر در خود بتواند به نقد و بررسي و كنكاش مسائل پيش آمده بپردازد، در مي‌يابد كه كليد گشايش هر قفل و مشكلي نزد خود اوست و بي‌جهت آن را در نزد ديگران مي‌جويد.

2- تعريف تفكر نقادانه

اين نوع تفكر، نوعي فرآيند شناختي فعال، هدفمند و سازمان يافته است كه شخص با استفاده از آن به بررسي افكار و عقايد خود و ديگران مي‌پردازد و با ارزيابي و تفسير ماهرانه خود به درك و فهم روشن‌تر و بهتري دست مي‌يابد.

3- اصول تفكر نقادانه

• پرسشگري: پرسيدن سؤالات مناسب از خود و ديگران براي فهميدن دقيق‌تر مطالب.
• اطلاعات: جمع‌آوري اطلاعات از منابع مختلف درباره مطلب يا مسأله مطرح شده.
• ارزيابي: بررسي اطلاعات جمع‌آوري شده درباره مطلب يا مسأله مطرح شده و ارزش گذاري آنها.
• نتيجه‌گيري: در نظر گرفتن و انتخاب بهترين و صحيح‌ترين مفهوم يا راه‌حل براي مطلب يا مسأله مطرح شده.

4- ويژگي های افراد داراي تفكر نقادانه

• روحيه پرسش و پرسشگري دارند.
• نسبت به مسائل ديد وسيع و دقيقي دارند.
• هرچيزي را به سادگي و بدون تفكر، نه مي‌پذيرند و نه رد مي‌كنند.
• همواره به كليه جنبه‌هاي مثبت و منفي مسأله توجه مي‌كنند و يكسو نگر نيستند.
• گوينده‌اي متفكر و منطقي و شنونده‌اي فعال هستند.
• به اين مسأله واقفند كه ممكن است حرف يا راه‌حل ديگران يا خودشان هميشه درست نباشد.
• چون به عاقبت كار مي‌انديشند، معمولاً فريب وعده‌هاي ديگران را نمي‌خورند.

4- راهكارهاي پرورش تفكر نقادانه

• درباره هر موضوعي با سؤالات مناسب و مرتبط، اطلاعات بيشتري به دست آوريم.
• درباره مسائل پيش آمده فكر كنيم و دچار احساسات و هيجانات كاذب نشويم و از قضاوت عجولانه و تعصب درباره موضوعات بپرهيزيم.
• قبل از پاسخگويي به مسائل فكر كرده، سپس تصميم‌گيري و عمل كنيم.
• از عقايد و نظريات خود دفاع معقولانه و منطقي كرده و زود تسليم نشويم.
• جلسات گفتگو درباره مسائل اجتماعي و يا روزمره در خانواده و مدرسه ترتيب داده و همه را به شركت فعالانه در اين جلسات تشويق كنيم.
• مشوق خوبي براي مسئولانه فكر كردن خود و ديگران، به ويژه كودكان باشيم.
• براي رشد تفكر نقادانه در كودكان و نوجوانان، مطالعه زندگينامه افراد نقاد، مفيد و مؤثر است.

ديويد ايزمن مي‌گويد: همه جملات را با دقت بخوان و در پايان همه آنها علامت «؟» بگذار.